Zapalenie mózgu to stan zapalny miąższu mózgu. Choroba może mieć charakter zakaźny, infekcyjno-alergiczny lub alergiczny. Zapalenie mózgu to zapalenie mózgu spowodowane infekcją (zakaźne zapalenie mózgu) lub reakcją układu odpornościowego, która wpływa na mózg (autoimmunologiczne lub poinfekcyjne zapalenie mózgu). Potencjalnie każdy wirus może powodować zapalenie mózgu, ale nie każda osoba zarażona wirusem będzie cierpieć na tę chorobę.
Nie zawsze można znaleźć dokładną przyczynę zapalenia mózgu. Statystycznie najczęściej jest to infekcja wirusowa. Innymi możliwymi, ale rzadszymi winowajcami są infekcja bakteryjna lub grzybicza oraz niezakaźne stany zapalne.
Istnieją 2 odmiany zapalenia mózgu:
-
Pierwotne zapalenie mózgu. Ta forma rozwija się, gdy wirus lub inna substancja bezpośrednio infekuje mózg. Infekcja koncentruje się w jednym obszarze lub rozprzestrzenia się. Pierwotne zapalenie może wynikać z reaktywacji wirusa, który był nieaktywny po poprzedniej chorobie.
-
Wtórne zapalenie mózgu. Ten stan jest wynikiem tego, że układ odpornościowy nie reaguje prawidłowo na infekcję w innym miejscu ciała. Zamiast atakować tylko komórki, które spowodowały infekcję, układ odpornościowy błędnie atakuje również zdrowe komórki mózgu. Znane również jako poinfekcyjne, wtórne zapalenie mózgu często występuje 2-3 tygodnie po początkowej infekcji.
Przyczyn zapalenia mózgu o charakterze wirusowym:
-
Wirus opryszczki pospolitej (HSV). HSV typu 1, związany z opryszczką i pęcherzami wokół ust, oraz HSV typu 2, związany z opryszczką narządów płciowych, może powodować zapalenie mózgu. Zapalenie mózgu HSV typu 1 jest rzadkie, ale może prowadzić do znacznego uszkodzenia mózgu lub śmierci.
-
Inne wirusy z rodziny herpeswirusów (łac. herpesviridae). Należą do nich wirus Epsteina-Barra, który powoduje mononukleozę zakaźną oraz wirus ospy wietrznej i półpaśca, który powoduje ospę wietrzną lub półpasiec.
-
Enterowirusy. Wirusy te obejmują wirus polio, wirus Coxsackie, które powodują choroby z objawami grypopodobnymi, zapaleniem oka i bólem brzucha.
-
Wirusy przenoszone przez komary. Objawy infekcji mogą pojawić się w ciągu dni lub tygodni po ekspozycji na wirusa przenoszonego przez komary.
-
Wirusy przenoszone przez kleszcze wywołujące kleszczowe zapalenie mózgu. W takim przypadku objawy pojawiają się zwykle tydzień po ukąszeniu przez zarażonego kleszcza.
-
Wirus wścieklizny. Zakażenie wirusem wścieklizny, zwykle przenoszone przez ukąszenie zakażonego zwierzęcia, powoduje szybki postęp zapalenia mózgu po wystąpieniu objawów.
-
Infekcje dziecięce. Powszechne infekcje dziecięce, takie jak odra, świnka, ospa wietrzna, różyczka, były dość częstymi przyczynami wtórnego zapalenia mózgu. Dzięki rozwojowi szczepionek zjawisko to jest dziś bardzo rzadkie.
Za grzybicze zapalenie mózgu dopowiadają grzyby, takie jak, m.in. Cryptococcus (grzyb z rodziny trzęsakowatych), Mucor (pleśniak biały), Candida albicans. Zapalenie mózgu na tle grzybiczym występuje często u osób z obniżoną odpornością, chorujących na chłoniaka lub będących w trakcie leczenia immunosupresyjnego. Grzybicze zapalenie mózgu jest spowodowane infekcją grzybiczą, która przedostaje się do krwiobiegu i atakuje rdzeń kręgowy. Ten rodzaj zapalenia mózgu jest szczególnie niebezpieczny dla osób z osłabionym układem odpornościowym, takich jak osoby zakażone wirusem HIV.
Toksoplazmatyczne zapalenie mózgu jest wywoływane przez pierwotniaki pasożytnicze, które żyją głównie na kotach, ale można zarazić się nie od nich, ale jedząc niemyte warzywa lub surowe mięso. Jest również niebezpieczny dla osób zakażonych wirusem HIV lub osób z osłabionym układem odpornościowym.
Pierwotniaki mogą powodować zapalenie mózgu:
-
Ameba - amebowe zapalenie opon mózgowych i mózgu
-
Zarodźce malarii - malaria mózgowa
-
Toxoplasma gondii - toksoplazmozowe zapalenie opon mózgowych i mózgu
-
Teania saginata - wągrzyca mózgu
Poszczepienne zapalenie mózgu i rdzenia rozwija się na tle alergicznym po szczepieniu (najczęściej przeciw wściekliźnie i ospie prawdziwej). Autoimmunologiczne zapalenie mózgu może być wywołane atakiem układu odpornościowego na mózg lub rozwinąć się w wyniku infekcji – to zapalenie mózgu nazywane jest „poinfekcyjnym”. Inne rodzaje zapalenia mózgu są związane z aktywnością swoistych przeciwciał we krwi.
Ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia (ang. Acute Disseminated Encephalomyelitis ADEM) to autoimmunologiczna demielinizacyjna choroba mózgu, tzn. w jej przebiegu układ odpornościowy atakuje własne komórki (w tym przypadku komórki mózgu).
Poza tym do zapalenia mózgu może dojść po spożyciu niektórych leków (np. metotreksat) lub po zatruciu metalami ciężkimi (np. ołów lub inne).
Wyróżnia się też śpiączkowe zapalenie mózgu (zapalenie mózgu von Economo), które jest spowodowane przez nieznany patogen.