Dyslalia funkcjonalna jest wadą wymowy dźwiękowej wywołaną zaburzeniem działania części korowych układu mowy-motorycznego lub analizatora mowy-słuchowego, albo też niewłaściwą edukacją mowy. Objawia się ona niedokładnym wydawaniem dźwięków, co może przejawiać się jako zniekształcenie motoryczne lub mieszanie oraz podstawienie dźwięków w wymowie fonemów. W celu dokładnego określenia rodzaju i formy dyslalii konieczne jest przeprowadzenie badania logopedycznego, w którym szczególną uwagę zwraca się na analizę rozwoju praktyki mowy i procesów fonemicznych.
Pojęcie dyslalii funkcjonalnej, jako odrębnej choroby mowy zostało po raz pierwszy wprowadzone przez profesora foniatrę M. Seamana w 1955 roku. W obszarze logopedii odróżnia się ją od dyslalii mechanicznej, będącej wynikiem organicznych zaburzeń w strukturze narządów mowy, oraz od dyzartrii, związanej z problemami w unerwieniu tych narządów. W przypadku dyslalii funkcjonalnej nie występują wady anatomiczne ani problemy z unerwieniem. Niedokładności w wymowie fonemów wynikają raczej z niedorozwoju centralnego aparatu mowy lub braków w procesie edukacyjnym. Nieleczona w młodym wieku dyslalia funkcjonalna może prowadzić do trudności z czytaniem i pisaniem w późniejszym życiu.
Przyczyny dyslalii funkcjonalnej u dzieci mogą mieć podłoże zarówno biologiczne, jak i społeczne (pedagogiczne).
W kontekście przyczyn biologicznych, można wskazać opóźniony rozwój psycho-mowy, osłabienie somatyczne dziecka spowodowane częstymi chorobami zakaźnymi, przewlekłymi chorobami, hipowitaminozą oraz zaburzeniami odżywiania, takie jak dystrofie. Niedostateczny rozwój fizyczny może skutkować deficytem neurodynamicznym, który objawia się poprzez osłabienie subtelnych różnic w analizatorze mowy i słuchu lub w analizatorze mowy i motoryce. Ruchy artykulacyjne stają się mniej precyzyjne, a kinestezja mowy jest mniej wyraźna, słuch fonemiczny słabiej rozwinięty.
Jeśli chodzi o czynniki społeczne, to do nich można zaliczyć niewłaściwe wzorce mowy, które dziecko może przyswoić na skutek naśladowania rodziców, którzy mają problemy z wymową, lub naśladując wadliwą mowę dorosłych. Wpływ negatywny na rozwój mowy dziecka może mieć również przebywanie w środowisku dwujęzycznym, gdzie cechy fonetyczne charakterystyczne dla jednego języka mogą przenosić się na drugi, gdzie są one normą. Wreszcie, przyczyną dyslalii może być również opóźniona wizyta u logopedy lub zaniedbania pedagogiczne, kiedy to dorośli nie zwracają uwagi na wadliwą wymowę i nie angażują się w rozwijanie umiejętności mowy u dziecka.
Mechanizm występowania dyslalii czynnościowej związany jest z brakiem harmonii i osłabieniem dynamicznych procesów nerwowych w mózgu. Obszary korowe układów mowy, słuchu i mowy, choć nie ulegają zmianom, wykazują zaburzoną i nieskoordynowaną równowagę między pobudzeniem a hamowaniem. Lokalizacja zaburzeń neurodynamiki kory mózgowej decyduje o charakterze głównej wady. W przypadku wpływu na ośrodek motorycznej realizacji mowy (obszar Broki), głównym problemem jest niewydolność motoryczna, co przede wszystkim wpływa na reprodukcję fonemów, podczas gdy słuch mowy staje się wtórny. Gdy zaburzenia neurodynamiczne dotykają obszaru zmysłowego mowy (ośrodek Wernickego), główną wadą są trudności w percepcji i rozróżnianiu dźwięków, co prowadzi do zamieszania i zamiany fonemów w mowie ekspresyjnej.
Na podstawie podejścia patogenetycznego, które uwzględnia przewagę zaburzeń mowy i słuchu lub mowy i motoryki, rozróżnia się trzy formy dyslalii czynnościowej: motoryczną, sensoryczną i mieszana. Ta klasyfikacja bierze pod uwagę psychofizjologiczne mechanizmy mowy, które u dzieci są zaburzone i wymagają przede wszystkim korekcji logopedycznej:
-
Dyslalia motoryczna - wywołana niewystarczającą sprawnością narządu artykulacji do wykonywania skomplikowanych czynności mowy i motoryki, takich jak utrzymanie języka i warg w odpowiedniej pozycji czy przechodzenie z jednej artykulacji na drugą. W wyniku braku różnicowania ruchowego i nieprecyzyjnych ruchów narządów mowy, dochodzi do wadliwej wymowy dźwięków.
-
Dyslalia sensoryczna - spowodowana niedorozwojem słuchu mowy, co prowadzi do trudności w rozpoznawaniu i rozróżnianiu przeciwnych dźwięków. W tej formie niejasności językowej nie kształtuje się system fonemiczny języka.
-
Dyslalia sensomotoryczna (mieszana) - aktywność motoryczna i zmysłowa jest ściśle ze sobą powiązana, więc przy zaburzeniach sensorycznych może wystąpić kinestezja dźwiękowa, a nieprecyzyjna wymowa negatywnie wpłynąć na rozwijanie zdolności słuchowej.
Poza charakterem przesunięć funkcjonalnych w centralnym ogniwie tworzenia mowy, klasyfikacja uwzględnia wiodącą wadę - fonetyczną lub fonemiczną. Zgodnie z tym kryterium, dyslalia można podzielić na kilka typów:
-
Dyslalia akustyczno-fonemiczna - polega na trudności dziecka w rozróżnianiu akustycznie podobnych fonemów przy użyciu ucha. Wada wymowy dźwiękowej objawia się brakiem dźwięków, ich mieszaniem lub zastępowaniem, przy zachowaniu normalnej wymowy innych dźwięków.
-
Dyslalia artykulacyjno-fonemiczna - dziecko nie wypracowało normatywnej bazy artykulacyjnej, dlatego zamiast prawidłowych dźwięków, posługuje się prostszymi lub bardziej zbliżonymi dźwiękami artykulacyjnymi. Często występuje zamieszanie lub zamiana fonemów na podstawie podobieństwa miejsca lub sposobu ich tworzenia.
-
Dyslalia artykulacyjno-fonetyczna - zaburzenia dotyczą poziomu fonetycznego mowy, przy zachowaniu procesów fonemicznych. Widać je w zniekształceniu dźwięku, czyli używaniu nieprawidłowych wersji określonych dźwięków w mowie. Całkowity brak dźwięku jest rzadkością.