Zespół Münchhausena inna nazwa zaburzenie pozorowane to pozorne zaburzenie, w którym jednostka wyolbrzymia (symuluje) lub celowo wywołuje objawy chorobowe w celu poddania się badaniom medycznym, terapii, hospitalizacji, operacjom itp. Pełne poznanie źródeł takiego pozornego zachowania pozostaje nadal w sferze niepełnego wyjaśnienia. Powszechnie akceptowanym wyjaśnieniem przyczyn zespołu Münchhausena jest to, że symulowanie choroby umożliwia osobom cierpiącym na to schorzenie uzyskanie uwagi, opieki, empatii oraz wsparcia psychicznego, których im brakuje.
Osoby dotknięte zespołem Münchhausena wykazują skłonność do negowania sztucznej natury swoich objawów, nawet w obliczu dowodów sugerujących symulację. Przeważnie mają długą historię częstych hospitalizacji związanych z symulowanymi dolegliwościami. Kiedy nie uzyskują spodziewanej reakcji na swoje objawy, pacjenci z zespołem Münchhausena często stają się kontrowersyjni i wykazują agresję. W przypadku odrzucenia leczenia przez jednego specjalistę, pacjent poszukuje pomocy u innego lekarza.
Dokładne przyczyny zespołu Münchhausena nie są całkowicie zrozumiane. Uważa się, że osoby dotknięte tym zaburzeniem starają się przyciągnąć uwagę na siebie i uzyskać większą ilość troski ze strony innych.
W dążeniu do zdobycia współczucia i szczególnej troski, osoby te skłonne są podjąć drastyczne kroki, takie jak narażanie się na bolesne procedury medyczne oraz ryzykowne operacje.
Ponadto, istnieje kilka czynników, które mogą przyczyniać się do kształtowania zaburzeń pozorowanych:
-
Historia przemocy lub zaniedbania w okresie dzieciństwa, traumatyczne doświadczenia w młodym wieku.
-
Niska samoocena, brak pozytywnego postrzegania samego siebie.
-
Skłonność do fantazjowania, tworzenie wymyślonych sytuacji.
-
Przekładanie odpowiedzialności za własne dobrostan i opiekę na innych ludzi.
-
Obecność zaburzeń osobowości, takich jak histeryczność.
Inna hipoteza dotycząca występowania zespołu Münchhausena koncentruje się na nawykowych lub długotrwałych chorobach somatycznych, które wymagają hospitalizacji, zwłaszcza w okresie dzieciństwa lub adolescencji. Teoria ta opiera się na przekonaniu, że osoby cierpiące na zespół pozorowania mogą łączyć swoje wspomnienia z dzieciństwa z uczuciem troski i opieki. Jako dorośli dążą do odtworzenia tego poczucia komfortu i pewności, symulując chorobę.
Zaburzenie pozorowane stanowi złożone i słabo poznane schorzenie. Naukowcy wskazują, że podłoże patogenezy zespołu Münchhausena jest wynikiem kilku współdziałających czynników. Większość osób z tym zaburzeniem wykazuje cechy takie jak lęk, hipochondria, egoizm, masochizm oraz histeryczność. Często odczuwają brak uwagi, co prowadzi do uczucia osamotnienia, a w celu uzyskania alternatywnego źródła opieki i bliskości, naśladują poważne objawy fizyczne. W psychologii, zespół Münchhausena reprezentuje chorobowy wzorzec myślenia i zachowania, które towarzyszą trudności z samooceną i tożsamością. Osoba wierzy, że bycie poważnie chorym jest niezbędne, aby czuć się potrzebnym i istotnym.
Rozróżnia się dwie główne odmiany zespołu Münchhausena.
W przypadku indywidualnego syndromu symulacji osoba prezentuje objawy chorobowe. W zależności od rodzaju dolegliwości mogą występować następujące symptomy:
-
Respiratoryczne (naśladowanie schorzeń układu oddechowego);
-
Krwotoczne (naśladowanie krwawień i skaleczeń);
-
Dermatologiczne (imitacja chorób skórnych i urazów);
-
Brzuszne (skargi na "ostry ból brzucha" i żądanie operacji jamy brzusznej).
W przypadku delegowanego zespołu Münchhausena inne osoby, zazwyczaj dzieci lub starsi członkowie rodziny, wydają się być chorymi.
Najczęściej pacjenci symulują objawy takie jak hipertermia, krwawienia, zatrucia, choroby zakaźne oraz uduszenia. Posługują się różnymi niebezpiecznymi metodami, aby wywołać odpowiednie symptomy u swoich ofiar. Przykładowo, przekraczają dawki potężnych leków, podają skażone pożywienie, blokują drogi oddechowe obcymi przedmiotami i inne. Wszystkie te działania kierowane są wobec osób, które nie są w stanie komunikować się z innymi w sprawie tego, co się dzieje (małe dzieci, osoby niepełnosprawne, osoby starsze z demencją).
Prawdopodobnie takie zachowania pozwalają pacjentom utrzymać przekonanie, że są rzeczywistymi bohaterami i wybawicielami w oczach innych osób.
Objawy zespołu Münchhausena
Pacjenci potrafią naśladować różnorodne dolegliwości somatyczne, a rzadziej również te o charakterze psychicznym. Wybór konkretnej choroby jest podyktowany świadomością pacjenta odnośnie do klinicznych objawów danego schorzenia, możliwością imitacji obiektywnych symptomów (jak obecność substancji powodujących krwawienie lub środków przeczyszczających powodujących biegunkę) oraz dostępnością specjalistów z konkretnych dziedzin medycyny.
W trakcie badań nad zespołem Münchhausena dominują opisy symulacji objawów takich jak gorączka o nieokreślonym źródle, krwioplucie, wymioty i biegunka. Niemniej jednak psychiatrzy zauważają, że w obecnych czasach, wraz ze wzrostem liczby specjalistów w różnych dziedzinach medycyny, lista imitowanych chorób uległa poszerzeniu. Na przykład, jeżeli pacjent z zespołem Münchhausena ma dostęp do dermatologa, może on naśladować objawy schorzeń skórnych. W przypadku wizyty u kardiologa, pacjent może udawać objawy zawału serca itp.
Wielu pacjentów cierpiących na zespół Münchhausena wielokrotnie symuluje nagłe stany, takie jak perforowane wrzody żołądka czy inne pilne problemy wymagające interwencji chirurgicznej. Ich ciała są często pokryte bliznami. Niektórym pacjentom doszczętnie amputowano palce lub kończyny. W przypadku zewnętrznych śladów częstych wizyt w placówkach medycznych pacjenci starają się ukryć swoją historię medyczną oraz unikać wymieniania konkretnych lekarzy, by uniknąć wykrycia.
Częstym zachowaniem pacjentów z zespołem Münchhausena jest udawanie się do lekarza pod koniec dyżuru lub wezwanie karetki w nocy. Niektórzy preferują specjalistów młodych i niedoświadczonych, co zmniejsza ryzyko wykrycia (niedoświadczony lub zmęczony lekarz może przeoczyć niespójności w historii choroby pacjenta lub błędnie zinterpretować objawy, biorąc je za prawdziwe symptomy). Inni natomiast wybierają "guru medycyny", aby zdobyć reputację pacjentów z niezwykle trudnymi przypadkami. Kiedy pojawiają się podejrzenia, obie strony stanowczo zaprzeczają udawanej chorobie. Być może również mogą wystąpić przejawy agresji.
Rozpoznanie zespołu Münchhausena stanowi często wyzwanie, gdyż większość pacjentów celowo zataja historię choroby oraz neguje symulację. W związku z tym, psychiatra czasami musi skonsultować się z innymi placówkami medycznymi, aby odtworzyć obiektywną historię życia i schorzeń pacjenta.
Dodatkowo, lekarz ma istotne zadanie: przed postawieniem diagnozy zespołu Münchhausena należy wykluczyć wszelkie możliwe choroby somatyczne oraz psychiczne.
W tym celu stosuje się różnorodne metody diagnostyczne, zarówno laboratoryjne, jak i instrumentalne, dostosowane do charakteru dolegliwości pacjenta.
Podstawowe kryteria diagnozowania zaburzeń udawania to:
-
Symulacja objawów chorobowych.
-
Prezentowanie się jako osoba poważnie chora lub niepełnosprawna.
-
Wyraźne zachowania oszukańcze, które nie mają związku z uzyskaniem jakichkolwiek korzyści (np. finansowych).
-
Wykluczenie innej choroby psychicznej, która mogłaby wyjaśnić występowanie tych objawów.
Głównym celem leczenia zespołu Münchhausena jest modyfikacja zachowania pacjenta oraz redukcja obciążenia systemu opieki zdrowotnej.
Terapia farmakologiczna w leczeniu tego zaburzenia jest zazwyczaj rzadko stosowana. Niemniej jednak, jeśli pacjent doświadcza zwiększonego lęku lub depresji, lekarz może zdecydować się na przepisanie leków, w tym preparatów przeciwdepresyjnych lub uspokajających.
Najważniejszą metodą terapii zaburzeń udawania jest psychoterapia. W trakcie sesji terapii poznawczo-behawioralnej, terapeuta pomaga pacjentowi rozwiązać główne problemy psychologiczne, które doprowadziły do rozwoju tego schorzenia. Celem jest zmiana sposobu myślenia i zachowania pacjenta. Zazwyczaj pacjent potrzebuje przynajmniej 10 sesji terapeutycznych, aby osiągnąć zauważalne efekty.
Zapobieganie i zalecenia
Zespołowi Münchhausena nie towarzyszą konkretne metody zapobiegania, jednak istotne jest dążenie do utrzymania zdrowego stylu życia poprzez aktywność fizyczną oraz skonsultowanie się z psychoterapeutą w okresach nasilonego stresu.
Dla osób przeżywających osamotnienie i zaniedbanie, istotne jest regularne utrzymywanie kontaktu z przyjaciółmi oraz zaangażowanie się w aktywności wolontariusza. .