Rozdwojenie jaźni inna nazwa osobowość mnoga, osobowość wieloraka to stan, w którym pojawia się więcej niż jedna odrębna tożsamość lub osobowość w jednym ciele. To nie jest tak, jakby zdrowa osoba nagle miała inną osobowość; raczej jest to złożona reakcja, w której różne tożsamości mogą pojawiać się i przejmować kontrolę nad zachowaniem osoby. W takich momentach pacjent może nie pamiętać pewnych wydarzeń lub rozmów, które miały miejsce, kiedy "inna" tożsamość była aktywna. Dla otoczenia może to być niezrozumiałe i niepokojące, a dla samej osoby – jakby doświadczała życia w dwóch oddzielnych rzeczywistościach. Rozdwojenie jaźni dotyka szacunkowo 2% ludności, z większą częstością występowania u kobiet w porównaniu z mężczyznami.
W ramach rozdwojenia jaźni mogą występować:
-
Amnezja, czyli trudności z przypominaniem sobie przeszłych, często traumatycznych wydarzeń;
-
Fuga dysocjacyjna, polegająca na nieplanowanym i nieświadomym oddaleniu się od familiarnej przestrzeni;
-
Stany transowe czy też doświadczenia podobne do opętania;
-
Zaburzenia ruchowe, takie jak problemy z koordynacją czy całkowita niemożność poruszania się;
-
Drgawki przypominające napady padaczkowe, ale niezwiązane z chorobą padaczkową;
-
Zespół Gansera, charakteryzujący się niespójnymi lub nieadekwatnymi odpowiedziami na zadawane pytania;
-
Zaburzenia depersonalizacji i derealizacji, polegające na uczuciu odłączenia od siebie samego lub otaczającej rzeczywistości.
Rozdwojenie jaźni przyczyny. Mechanizmy leżące u podstaw rozdwojenia jaźni nie są w pełni zrozumiałe. Dysocjacja, rozumiana jako rozerwanie więzi między aspektami osobowości, jest uważana za odpowiedź adaptacyjną na głęboko traumatyczne zdarzenia, które często miały miejsce w dzieciństwie. Do czynników mogących prowadzić do rozdwojenia jaźni zalicza się przeżycia takie jak wojna, utrata bliskich, katastrofy, przemoc w rodzinie, nadużycia seksualne czy inne dramatyczne wydarzenia. W takich sytuacjach traumatyczne wspomnienie może być wypierane do podświadomości, co pozwala jednostce na kontynuowanie normalnego funkcjonowania. Te wyparte doświadczenia mogą ewoluować w osobną, niezależną jaźń.
Rozdwojenie jaźni a choroba dwubiegunowa. Rozdwojenie jaźni to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się zaburzeniami myślenia, halucynacjami i upośledzonym kontaktem z rzeczywistością. Choroba dwubiegunowa, z kolei, dotyczy zaburzeń nastroju, gdzie osoba doświadcza naprzemiennych epizodów manii (nadmiernego pobudzenia) i depresji. Chociaż oba zaburzenia mogą prowadzić do problemów w funkcjonowaniu codziennym, mają różne objawy i wymagają innych strategii leczenia.
Czy rozdwojenie jaźni jest niebezpieczne. Choć jest to zaburzenie rzadkie, może być wyzwaniem dla osoby dotkniętej tym stanem oraz dla jej najbliższych. Nie jest samo w sobie "niebezpieczne" w sensie bezpośredniego zagrożenia dla życia, ale może prowadzić do trudności w funkcjonowaniu codziennym, problemów w relacjach międzyludzkich czy kłopotów zawodowych.
Zaburzenie dysocjacyjnej tożsamości (DID dissociative identity disorder
) charakteryzuje się występowaniem wielu osobowości, które mogą przejmować kontrolę nad zachowaniami jednostki.
Zaburzenie dysocjacyjnej tożsamości początkowe objawy mogą obejmować nagłe i silne ataki paniki, unikanie kontaktów społecznych oraz uczucie alienacji. Wielu pacjentów doświadcza tych objawów przez lata, zanim pojawią się bardziej charakterystyczne symptomy. Typowe dla DID są nagłe zmiany nastroju, intensywne bóle głowy, zaburzenia snu, problematyka z pamięcią oraz epizody o charakterze psychotycznym. U dzieci i młodzieży mogą wystąpić trudności w zachowaniu, nauki i koncentracji. U osób z DID zdarzają się również epizody depresyjne oraz problemy z uzależnieniami.
Pierwsza zmiana osobowości zwykle jest reakcją na intensywny stres, podczas gdy kolejne zmiany mogą wystąpić spontanicznie. Kontrola nad zachowaniem może być niestabilna. Różne osobowości mogą współpracować ze sobą, ale również mogą być w konflikcie.
Jednym z wyraźnych objawów zaburzenia dysocjacyjnego tożsamości w późniejszych etapach są luki w pamięci dotyczące codziennych zdarzeń czy ważnych wspomnień. Okresy, kiedy jedna osobowość przejmuje kontrolę, są często objęte amnezją trwającą od kilku minut do kilku dni. Osoby z DID mogą odkrywać, że podejmowały działania, których nie pamiętają - na przykład odnajdywać nieznane paragony czy siniaki na ciele. Często poszczególne osobowości nie mają o sobie świadomości, choć czasem główna osobowość może "obserwować" działania innych osobowości, jakby obserwowała sceny z filmu.
Innym symptomem jest nieciągłość poczucia tożsamości, którą towarzyszą zmiany w nastroju, zachowaniu, świadomości, pamięci czy percepcji. Rozdwojenie jaźni wiąże się także z odczuciami depersonalizacji (obcości wobec siebie) i derealizacji (obcości świata).
Ciekawym aspektem rozdwojenia jaźni jest fakt, że różne osobowości mogą mieć odmienne umiejętności, zainteresowania czy nawyki. Na przykład, jeśli jedna z osobowości pali papierosy, a druga nie, osoba ta może nagle odczuwać potrzebę zapalenia papierosa.
Rozdwojenie jaźni może objawiać się symptomami podobnymi do innych zaburzeń, takich jak schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa czy zaburzenie osobowości typu Borderline.
Rozdwojenie osobowości u mężczyzn
Rozdwojenie jaźni może wynikać z przeżywania intensywnych i stresujących sytuacji. Do grup osób, które są bardziej narażone na tego typu zaburzenie, zaliczamy:
-
Mężczyzn uczestniczących w działaniach wojennych,
-
Osoby, które doznały przemocy seksualnej,
-
Indywidualności, które w dzieciństwie nie doświadczyły matczynego uczucia i miłości,
-
Osoby z historią poważnych urazów,
-
Osoby borykające się z uzależnieniami, takimi jak alkoholizm czy narkomania.
Typowymi objawami tego zaburzenia u mężczyzn są niekontrolowane napady agresji oraz tendencja do dewiacyjnych i aspołecznych zachowań. W stanie zmienionej świadomości, mężczyzna może przypisywać sobie cechy, które normalnie by mu nie przypisywano, takie jak nadmierne poczucie męskości, brawura czy skłonność do konfliktów. Zmiana osobowości może niekiedy mieć konotacje seksualne. Mężczyzna, który wcześniej był skryty lub powściągliwy, może stać się bardziej pewny siebie i dominujący, co może wpływać na jego relacje z kobietami. Wielu pacjentów z rozdwojeniem osobowości nie zdaje sobie sprawy z diagnozy. Często to rodzina czy bliscy zauważają niepokojące zmiany w ich zachowaniu.
Rozdwojenie jaźni u dzieci lub młodzieży
W dzieciństwie i okresie dojrzewania możliwe jest również zaburzenie dysocjacyjne. Istnieją jednak pewne charakterystyczne cechy zachowania. Wśród głównych przejawów można wyróżnić następujące aspekty: Zmiany w intonacji i zachowaniu w wyniku komunikowania się z innymi ludźmi. Początek amnezji epizodycznej, gdy nastolatek nie jest w stanie zapamiętać konkretnych wydarzeń z życia. Dzieje się tak często, podobnie jak u dorosłych, gdy zmienia się dominacja osobowości Nastolatkowi brakuje pewnych nawyków żywieniowych i smakowych. Ciągle się zmieniają Ostra zmiana nastroju i tła emocjonalnego w szerokim zakresie, od negatywizmu i depresji po euforię i wzmożony ton Bezsensowne skupianie wzroku i manifestacja agresywnego nastroju Nastolatek nie ma umiejętności wyjaśniania własnych myśli i działań. Jeśli takie objawy zostaną zauważone u dziecka, należy zwrócić się o poradę do psychoterapeuty, który przeprowadzi niezbędne działania diagnostyczne i pomoże wyjaśnić diagnozę.
Rozdwojenie jaźni diagnoza
Często minie wiele lat, zanim lekarz postawi diagnozę zaburzenia dysocjacyjnego tożsamości. Takie opóźnienie ma różnorodne przyczyny. Osoby dotknięte tym schorzeniem mogą unikać mówienia o niepokojących lękach pamięciowych czy nieoczekiwanych znaleziskach, jak nierozpoznawalne ubrania w szafie, nawet jeśli są to istotne wskaźniki zaburzenia.
Niezbędne jest wykluczenie innych schorzeń mających podobne objawy, takich jak dezorientacja czy amnezja. Przykłady to schizofrenia, napady padaczkowe czy nadużywanie substancji, w tym alkoholu czy niektórych leków.
Kwestionariusz objawów dysocjacyjnych oraz szczegółowy wywiad lekarski pomagają w ocenie problemu. Diagnozę opiera się na następujących kryteriach:
-
Obecność przynajmniej dwóch odrębnych stanów osobowości, które różnią się między sobą stylem zachowania, reakcjami emocjonalnymi oraz poziomem pewności siebie.
-
Braki w pamięci dotyczące codziennych zdarzeń, informacji o sobie oraz traumatycznych przeżyć.
-
Objawy prowadzą do znacznego niepokoju oraz utrudniają normalne funkcjonowanie społeczne i zawodowe osoby dotkniętej schorzeniem.
Rozdwojenie jaźni leczenie
Leczenie zaburzeń dysocjacyjnych, nazywanych potocznie rozdwojeniem jaźni, jest skomplikowanym procesem, który często obejmuje psychoterapię, odpowiednią farmakoterapię i w niektórych przypadkach hipnozę. Głównym celem terapii jest zintegrowanie rozłączonych aspektów osobowości pacjenta w jedną, spójną tożsamość. Aby to osiągnąć, konieczne jest przepracowanie traumy, która doprowadziła do powstania zaburzeń dysocjacyjnych. Skonfrontowanie się z trudnymi wspomnieniami i włączenie ich do świadomej percepcji siebie może pomóc pacjentowi połączyć różne aspekty swojej jaźni. Istotne jest również uczenie pacjenta radzenia sobie w sytuacjach stresujących i lękowych, aby unikać dalszej dysocjacji. Farmakoterapia, w tym leki antydepresyjne, może być stosowana jako wsparcie w leczeniu.
Rozdwojenie jaźni rokowanie
Leczenie trwa długo, ale jeśli zostanie zaobserwowany pożądany efekt, wpłynie to na jakość życia i znacznie się poprawi. Jest to choroba rzadka, dlatego można zaufać jedynie wykwalifikowanemu specjaliście. Często stosuje się trzy kombinacje – psychoterapię, farmaceutyki i hipnozę.