Narcystyczne zaburzenie osobowości, narcyzm

Narcystyczne zaburzenie osobowości (ang. narcissistic personality disorder, NPD) znane również jako narcyzm, jest stanem charakteryzującym się wyjątkowym poczuciem własnej wielkości, które jednak współistnieje z wewnętrzną pustką oraz tłumionymi uczuciami zazdrości, winy i wstydu. Współcześnie, zespół narcyzmu stanowi istotne wyzwanie dla dziedzin psychoterapii oraz psychologii klinicznej. Warto zaznaczyć, że specjaliści ds. zdrowia psychicznego zauważają wzrost liczby przypadków osób dotkniętych narcyzmem w ciągu ostatnich dziesięcioleci. W tym kontekście, niektórzy ekspertów z obszaru psychologii zachodniej sugerują rewizję kryteriów diagnostycznych związanych z narcyzmem, ponieważ obecnie u wielu osób młodych oraz w średnim wieku obserwuje się objawy, które niegdyś uważane były za patologiczne.

Analizując tę sytuację, przypuszcza się, że wzrost liczby pacjentów cierpiących na zespół narcyzmu może być efektem zmian społecznych, takich jak wywyższanie sukcesu zewnętrznego oraz wzmożona konkurencja w wielu sferach życia. Niemniej jednak, mimo tych uwarunkowań, nie można uznać tego stanu za normę. Osoby dotknięte syndromem narcyzmu często odczuwają stałe niezadowolenie w relacjach osobistych oraz społecznych, co nierzadko prowadzi do wzrostu liczby osób samotnych i niezadowolonych w małżeństwach. Co więcej, istnieje także zwiększone ryzyko rozwoju depresji, uzależnień od alkoholu czy narkotyków.

Skoncentrujmy się teraz na sposobach leczenia zespołu narcyzmu. Właściwą opieką zajmują się specjaliści w dziedzinie psychoterapii oraz psychologii klinicznej, którzy zdobywają wiedzę i doświadczenie w dziedzinie pracy z osobami dotkniętymi tym zaburzeniem.

W kontekście przyczyn narcystycznego zaburzenia osobowości, eksperci sugerują, że ma ono często charakter dziedziczny. Jednakże, przekazanie tego zaburzenia nie wynika z cech genetycznych, lecz raczej jest efektem zaburzonej interakcji z rodzicem lub inną istotną osobą dorosłą, która sama cierpi na zespół narcystyczny. Kluczową rolę w rozwoju tego zaburzenia odgrywa wczesna ocena dziecka oraz wywierane na niego presje, zarówno te jawne, jak i te ukryte, dotyczące osiągnięcia określonych standardów.

W obu przypadkach - nadmiernego podziwu oraz odrzucenia - istotnym czynnikiem jest brak uznania dziecka, jako indywidualnej istoty, co prowadzi do formowania fałszywego "ja". W odpowiedzi na te sytuacje, dziecko stara się dostosować do oczekiwań rodziców, chcąc uniknąć odrzucenia. Ten proces często prowadzi do tłumienia prawdziwych uczuć i potrzeb oraz kształtowania wewnętrznej pustki. Osoby cierpiące na narcystyczne zaburzenie osobowości często pogrążają się w poszukiwaniu zewnętrznego uznania dla swojego sukcesu, starając się udowodnić swoją wyjątkowość i wartość.

Osobowość narcystyczna a związki. Osobowość narcystyczna w kontekście związków często prowadzi do trudności i napięć między partnerami. Osoby z takim zaburzeniem osobowości zwykle są skoncentrowane na sobie i swoich potrzebach, często ignorując czy marginalizując potrzeby innych. Mogą również oczekiwać ciągłej admiracji i uwielbienia od swojego partnera, co sprawia, że trudno jest zbudować zdrową, wzajemną relację. W związku z narcyzem często brakuje równowagi i współpracy. Partner może się czuć niedoceniany, wykorzystywany i emocjonalnie zaniedbany, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do poważnych problemów, takich jak niska samoocena czy nawet symptomy depresyjne.

Spektrum narcyzmu odnosi się do zakresu cech i zachowań związanych z narcyzmem, poczynając od normalnych zachowań samouwielbienia aż po patologiczne formy narcystycznego zaburzenia osobowości. Wszyscy ludzie mają pewien stopień narcyzmu, który pomaga im w zachowaniu pewności siebie i wartości własnej osoby. Jednak, kiedy cechy te stają się skrajne, mogą prowadzić do problemów w relacjach międzyludzkich, braku empatii i nadmiernego skupienia się na sobie. Zrozumienie spektrum narcyzmu może pomóc w identyfikowaniu i radzeniu sobie z nadmiernym narcyzmem zarówno u siebie, jak i u innych.

Przyczyny narcyzmu

Obecnie nie ma jednomyślności, co do źródeł narcystycznego zaburzenia osobowości. Niemniej jednak, większość specjalistów psychiatrycznych zgadza się, że narcyzm może wynikać z pewnych predyspozycji genetycznych oraz negatywnych doświadczeń w procesie wychowania.

Główne czynniki prowadzące do rozwoju narcyzmu obejmują:

• Zaniedbywanie indywidualności dziecka w okresie dzieciństwa oraz narzucanie mu własnych pragnień. To może skutkować utrudnionym kształtowaniem zdrowej tożsamości.

• Nadmierne okazywanie miłości ze strony rodziców i bliskich oraz ich nadopiekuńczość. Takie postępowanie może sprawić, że dziecko w młodym wieku przyzwyczaja się do natychmiastowego zaspokajania swoich potrzeb, co może wpłynąć na wykształcenie poczucia bycia centrum świata.

• Brak miłości i odpowiedniego wsparcia emocjonalnego ze strony rodziców, co nazywane jest hipoprotekcją. Takie doświadczenia mogą skutkować dążeniem do rekompensowania braku miłości w późniejszym życiu dorosłym.

• Wychowywanie przez rodziców z narcystycznymi tendencjami. Dziecko ma tendencję do naśladowania zachowań rodziców, co może prowadzić do wykształcenia narcystycznego zachowania.

• Doświadczenie różnych form traumy psychicznej w dzieciństwie, włączając w to przemoc psychiczną, fizyczną lub seksualną. Te traumy mogą znacząco wpłynąć na kształtowanie się osobowości narcystycznej.

• Genetyczne predyspozycje. Badania sugerują, że narcyzm może mieć pewien składnik dziedziczności. Ryzyko rozwoju narcystycznego zaburzenia osobowości wzrasta, jeśli osoba miała bliskich krewnych cierpiących na to zaburzenie.

• Wpływ współczesnej kultury. Obserwuje się, że cechy narcystyczne są bardziej powszechne w społeczeństwach nowoczesnych niż w tradycyjnych, konserwatywnych środowiskach społecznych.

Etapy rozwoju narcyzmu

Narcyzm jest zjawiskiem, które można podzielić na kilka podtypów oraz etapów rozwojowych, jednak nie każdy z nich jest uważany za patologiczny stan osobowości.

Początkowym etapem jest narcyzm dziecięcy i młodzieńczy, który często wiąże się z wrodzonym egocentryzmem. W tym okresie zachodzi zjawisko, które można nazwać "oderwaniem się od rzeczywistości" oraz przejęciem "kontroli" nad matką. Dziecko skupia wówczas całą swoją pasję na sobie, nie zdając sobie sprawy z perspektywy innych ludzi.

Kolejnym etapem jest zdrowy narcyzm u dorosłego człowieka. W tym przypadku obecna jest zdrowa pewność siebie, pragnienie osiągania wyznaczonych celów oraz sukcesów, a także poczucie własnej wartości. Osoba w tym etapie wykazuje stabilność emocjonalną oraz adekwatną samoocenę, opartą na rzeczywistych osiągnięciach i umiejętnościach.

Jednakże istnieje również nadmierny narcyzm lub narcystyczny charakter, który może wprowadzić niezdrowy balans. W tej fazie osoba stale dąży do uznania społecznego oraz podkreśla swoje znaczenie. W efekcie pojawiają się trudności w komunikacji i nawiązywaniu relacji z innymi ludźmi, ze względu na skupienie na własnej osobie.

Ostatecznym etapem jest narcyzm złośliwy lub patologiczny, który stanowi już zaburzenie psychiczne. Charakteryzuje się on absolutnym i bezwarunkowym przekonaniem osoby o swojej wyjątkowości oraz wielkości. W tym stadium osoba staje się konfliktowa, wykazuje skłonności do egocentryzmu oraz wymaga ciągłego uznania. Może pojawić się również megalomania oraz brak zdolności do współczucia wobec innych osób.

Narcystyczne zaburzenie osobowości narcyzm objawy

Główne symptomy zespołu narcyzmu przejawiają się poprzez negatywne przejawianie wątpliwości, które wskazują na cechy narcyzmu, takie jak próżność, egoizm i brak zainteresowania innymi. Osoby cierpiące na ten zespół potrzebują stałej uwagi i adoracji. Przesadzają z opisem swoich osiągnięć, uważając się za niezwykłe, wyjątkowe i niepowtarzalne. Określenia takie jak "zwyczajny", "zwykły" czy "taki sam jak wszyscy" są dla pacjentów z zespołem narcyzmu obraźliwe i trudne do zniesienia.

Osoby z tym zespołem często fantazjują i wyznaczają sobie nierealistyczne cele. Ich wyobrażenia skupiają się na spektakularnym sukcesie życiowym, podziwie, bogactwie, władzy, urodzie czy intensywnej miłości. Aby osiągnąć te cele, zarówno te wielkie, jak i codzienne, wykorzystują innych ludzi. Charakteryzują się arogancją i brakiem zdolności do empatii. Nie rozumieją lub nie reagują na uczucia, potrzeby i zainteresowania innych, zakładając, że inni ludzie powinni jednomyślnie akceptować ich pragnienia i perspektywę.

Osoby z zespołem narcyzmu są przekonane, że otaczający ich ludzie im zazdroszczą. Są łatwo raniące, wykazują dużą wrażliwość na krytykę, urazy i niepowodzenia, często też reagują agresją w błahych sytuacjach. Odczuwanie wstydu w zespole narcyzmu jest niezwykle trudne. Trudno dla nich rozpoznać i zaakceptować swoje własne uczucia, co prowadzi do użycia szeregu mechanizmów obronnych. Osoby z tym zespołem często oceniają siebie i innych, wyrażając krytykę, pogardę, żal lub ignorując ich istnienie. W tle tego zachowania tkwi stłumiona zazdrość i potrzeba zniszczenia tego, czego inni mają, a czego im brakuje.

Inne charakterystyczne cechy zespołu narcyzmu to perfekcjonizm i frustracja. To ściśle powiązane mechanizmy obronne. Z jednej strony osoby z tym zespołem starają się nie angażować emocjonalnie z nikim, aby uniknąć rozczarowania, bowiem każda bliska relacja jest dla nich potencjalnie traumatyczna. Z drugiej strony w swojej wyobraźni kreują idealne wizje przyszłości, co prowadzi do rozczarowania różnicą między rzeczywistością a ideałami, (co naprzemiennie prowadzi do idealizacji i deprecjacji).

Wewnętrzne doświadczenia osób z zespołem narcyzmu są sprzeczne i bardzo ambiwalentne. Odczuwają albo samowystarczalność i wyższość wobec innych, albo wstyd, zazdrość, fałsz i pustkę. To zjawisko wiąże się z brakiem spójnego, całościowego obrazu "ja" u osób z zespołem narcyzmu. Ich osobowość nie może istnieć po prostu sama w sobie, jest postrzegana z dwóch przeciwnych perspektyw i emocjonalnie oceniana, jako "całkowity plus" (wielkość) lub "całkowity minus" (nieistotność).

W rzadkich przypadkach, gdy osoba z zespołem narcyzmu osiąga swój cel, osiągnięcie to jest dla niej wyjątkowe i wspaniałe. Pomaga wzmocnić poczucie własnej wyjątkowości i daje szansę na zdobycie szacunku za osiągnięcia. W przypadku niepowodzenia natomiast, osoba z tym zespołem odczuwa wyczerpanie i "wpada" w poczucie nicości oraz własnej bezwartościowości. Przez całe życie osoby z tym zespołem nieustannie starają się obronić przed poczuciem własnej małości, unikając sytuacji i działań, które mogą uświadomić im ich nieadekwatność i zależność od innych ludzi.

Narcystyczne zaburzenie osobowości, narcyzm rozpoznanie

W obecnej fazie diagnostyki zaburzenia osobowości narcystycznej stosuje się specjalne testy oceniające poziom narcyzmu. Badania te zawierają pytania, na które pacjent powinien udzielić szczerych odpowiedzi, po czym lekarz dokonuje obliczeń w celu uzyskania wyniku.

Istotne jest precyzyjne rozróżnienie narcyzmu od innych schorzeń, takich jak choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia histeryczne, mania oraz stany związane z używaniem substancji psychoaktywnych. Tę subtelność jest w stanie dostrzec jedynie doświadczony specjalista, dlatego warto zwrócić się o pomoc do renomowanych placówek medycznych, gdzie pracują prawdziwi eksperci w swojej dziedzinie. Przykładem takiej instytucji jest Rehab Family.

W sytuacji, gdy u pacjenta występuje pięć lub więcej objawów związanych z tym schorzeniem, lekarz może postawić diagnozę narcyzmu:

• Nadmierne poczucie własnej wartości i zdolności;

• Manipulowanie innymi dla osiągnięcia osobistych celów;

• Brak empatii wobec innych osób;

• Zazdrość oraz przekonanie, że innym osobom zazdrości się ich stanu;

• Wyraźna arogancja;

• Marzenia oraz fantazje o dominacji i kontroli nad otoczeniem;

• Silna potrzeba bycia podziwianym;

• Przekonanie o swojej wyjątkowości i chęć komunikacji wyłącznie z osobami uznawanymi za godne.

Narcystyczne zaburzenie osobowości, narcyzm leczenie

Metody terapeutyczne stosowane w przypadku narcystycznego zaburzenia osobowości nie często obejmują farmakoterapię, ze względu na ograniczone korzyści tego podejścia. W sytuacjach, gdy istnieją jednocześnie inne choroby współistniejące, można rozważyć farmakoterapię w celu łagodzenia objawów narcyzmu. W niektórych przypadkach, podobnie jak w leczeniu innych zaburzeń osobowości, lekarz może zastosować leki przeciwpsychotyczne (hamujące nadmierną aktywność nerwową) lub benzodiazepiny (substancje psychoaktywne oddziałujące na receptory GABA). Nie istnieją jednak ujednolicone wytyczne dotyczące farmakoterapii w przypadku narcyzmu. Dlatego pierwszym istotnym krokiem w procesie zdrowienia jest skonsultowanie się z wykwalifikowanym specjalistą, takim jak psychiatra w specjalistycznej poradni. Współcześnie głównym sposobem leczenia narcystycznego zaburzenia osobowości jest psychoterapia, która może mieć charakter indywidualny, grupowy lub rodzinny. Podczas sesji psychoterapeutycznych terapeuta wykorzystuje różnorodne techniki mające na celu korektę zaburzonego poczucia własnej wartości, identyfikację traumy psychicznej oraz redukcję jej negatywnych skutków. Wspiera również pacjenta w nawiązywaniu zdrowszych relacji społecznych oraz budowaniu lepszych więzi z bliskimi. Jednakże wyzwanie polega na tym, że większość osób dotkniętych tym zaburzeniem opiera się na rozpoczęcie terapii psychoterapeutycznej, przekonanych, że ich stan jest w porządku. Często wykazują sceptycyzm wobec terapii poznawczo-behawioralnej czy psychoanalizy, trudno im zrozumieć, dlaczego mieliby zaakceptować rady lekarza, którego nie uważają za autorytet. Dlatego też kluczowym i jednocześnie trudnym elementem w leczeniu narcystycznego zaburzenia osobowości jest wypracowanie relacji opartej na zaufaniu między pacjentem a terapeutą.