Lękowe zaburzenie osobowości, osobowość unikająca

Unikające zaburzenie osobowości, znane również jako osobowość unikająca lub lękliwa osobowość personalitas anxifera, ang. avoidant personality stanowi trwały element struktury osobowości, objawiający się uczuciem niższości oraz wyjątkową wrażliwością na krytykę, co skutkuje unikaniem kontaktów społecznych. To charakterystyczna cecha, która rozwija się w okresie dojrzewania i towarzyszy jednostce przez całe jej życie. Rozpowszechnienie tego zaburzenia nie jest dokładnie znane, gdyż brakuje kompleksowych danych na ten temat.

Lękowe zaburzenie osobowości zostało uznane za odrębną kategorię relatywnie niedawno, chociaż fragmentaryczne opisy tego stanu można odnaleźć w opisach zaburzeń psychicznych powstałych już na początku XX wieku. Często towarzyszą mu inne zaburzenia, takie jak fobia społeczna oraz inne rodzaje zaburzeń lękowych i fobicznych. Leczenie zaburzeń lękowych wymaga interwencji specjalistów takich jak psychiatrzy, psychologowie kliniczni oraz terapeuci, którzy wykorzystują psychoterapię jako jedno z głównych narzędzi terapeutycznych.

Przyczyny występowania choroby Przyczyny zaburzeń lękowych wciąż nie są w pełni zrozumiane przez ekspertów. Przyjmuje się, że choroba ma podłoże dziedziczne, związane z cechami charakteru, temperamentem oraz stylem wychowania w rodzinie. W młodszym wieku osoba może przejawiać nieśmiałość, wycofanie i trudności w przystosowaniu się do nowych sytuacji. Niemniej jednak, nie zawsze te objawy świadczą o bezpośredniej obecności zaburzenia lękowego. Nieśmiałość w dzieciństwie to naturalny etap rozwoju psychicznego, który zanika w miarę dorastania.

Czasami zaburzenia lękowe mogą wynikać z ciągłej krytyki ze strony innych, odrzucenia i izolacji społecznej. Istotny wpływ wywiera również klimat panujący w rodzinie.

Proces patogenezy zaburzeń osobowości lękowej ma podłoże biologiczne. Niski poziom neuroprzekaźników, takich jak GABA, które zmniejszają aktywność ośrodkowego układu nerwowego, prowadzi do doświadczania uczucia niepokoju. Istotną rolę odgrywa także ciało migdałowate, które jest kluczowe w przetwarzaniu strachu. Jeśli jego funkcjonowanie zostanie zakłócone, może to prowadzić do stanu wzmożonego napięcia.

Etap wstępny. W tym etapie osoba nie jest świadoma swojego zaburzenia i interpretuje je jako nieuzasadnioną podejrzliwość. Chociaż doznaje ona regularnie stanów lękowych, nie uważa ich za coś niepokojącego. Ten stan może trwać długo, aż do późniejszego etapu życia.

Etap narastającego lęku. Lęk wzrasta, a objawy zaczynają się manifestować również fizycznie - występują gorączka, dreszcze, napięcie mięśni, przyspieszone bicie serca, zawroty głowy, osłabienie, nudności oraz uczucie utraty kontaktu z rzeczywistością. Pierwsze objawy zazwyczaj pojawiają się w stresujących sytuacjach, ale potem mogą stać się powszechne w życiu codziennym. Osoba w tym etapie jest świadoma swojego lęku. Jest jednak możliwe już wtedy podjęcie kroków w celu ograniczenia negatywnych emocji, poprzez wykorzystanie metod relaksacyjnych oraz zmianę stylu życia.

Etap zaawansowanego lęku. Ataki paniki zaczynają łączyć się z uczuciem ciągłego niepokoju. To uczucie może mieć charakter epizodyczny lub towarzyszyć osobie stale. W tym etapie mogą pojawić się również problemy ze snem i apetytem. Jeśli osoba pozostaje na tym etapie przez ponad 2 lata, może przechodzić do ostatniego etapu, w którym stan lękowy staje się bardziej stabilny. Nawet na początkowym etapie warto skonsultować się z psychoterapeutą, który pomoże wykluczyć lub potwierdzić diagnozę zaburzenia lękowego, zasugerować skuteczne metody leczenia, aby zapobiec dalszemu nasileniu choroby.

Różne rodzaje zaburzeń osobowości lękowej Eksperci identyfikują 9 głównych typów zaburzeń osobowości lękowej.

• Uogólnione zaburzenie lękowe. To najczęstsza postać tego rodzaju zaburzeń. Osoby z tym typem doświadczają ciągłego lęku i martwią się nawet o najmniejsze sprawy domowe. Aby postawić diagnozę, konieczne jest występowanie przynajmniej 3 objawów, takich jak niepokój, zmęczenie, drażliwość, bezsenność, napięcie mięśni czy problemy z koncentracją. Ten rodzaj zaburzenia często występuje u osób starszych, może być również spowodowany przez choroby współistniejące lub stosowanie substancji odurzających i psychotropowych. Zewnętrznie osoba może wydawać się spiętą, cierpiącą na nadmierne pocenie się, płaczliwość oraz depresyjny nastrój.

• Fobie. Ten typ lęku wiąże się z obawami i niepokojami związanymi z konkretnymi sytuacjami. Fobie są obecne u około 10% populacji na całym świecie. Osoba obawia się określonego obiektu, sytuacji lub zwierzęcia, które wywołuje u niej negatywne skojarzenia. Typowe fobie to m.in. lęk przed lataniem, krwią, wodą, wysokością, ciemnością, zamkniętymi przestrzeniami, gadami i pająkami. Osoba może doświadczać przyspieszonego rytmu serca, drżenia ciała oraz duszności w obliczu wywołującego lęk obiektu. Pokonanie fobii zwykle wymaga profesjonalnej pomocy.

• Ataki paniki. Osoba doświadcza nagłych napadów strachu i niepokoju, które mogą towarzyszyć drżenie ciała, zawroty głowy, nudności oraz trudności w oddychaniu. Ataki osiągają swoje maksimum po około 10 minutach, mogą jednak trwać kilka godzin. Zespół ten charakteryzuje się również obawą przed przyszłymi atakami oraz zmianami w zachowaniu, takimi jak przyśpieszone bicie serca. Często osoby mylące ten stan z problemami kardiologicznymi są narażone na kolejne ataki paniki.

• Agorafobia. To zaburzenie lękowe, w którym osoba boi się miejsc publicznych oraz otwartych przestrzeni. Agorafobia często jest związana z zespołem lęku napadowego i wynika z doświadczenia poprzednich ataków paniki. Może objawiać się unikaniem takich miejsc lub wywołaniem ataku paniki w obliczu konieczności przebywania w otwartej przestrzeni.

• Zespół lęku społecznego lub fobia społeczna. Jest to lęk występujący w określonych sytuacjach społecznych, na przykład przed publicznymi wystąpieniami. Osoba może odczuwać wstyd, lęk oraz upokorzenie. Objawy mogą mieć podłoże fizyczne, takie jak zaczerwienienie skóry, nadmierne pocenie się czy trudności w mówieniu. Osoby z fobią społeczną często unikają sytuacji, które wywołują u nich lęk, co prowadzi do izolacji społecznej.

• Zespół stresu pourazowego. To zaburzenie wynikające z przeżycia traumatycznego wydarzenia, takiego jak gwałt lub katastrofa. Charakteryzuje się długotrwałym stresem oraz zaburzeniami snu.

• Lęk sytuacyjny. Osoba odczuwa niepokój w związku ze zmianą otoczenia lub wydarzeń, co prowadzi do uczucia dyskomfortu. Ten typ zaburzenia jest często spotykany u określonego typu jednostek, które mogą doświadczać niepokoju w tłocznych miejscach, w ciemności lub w miejscach publicznych. Czasami może to prowadzić do ataków paniki.

• Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne. Choroba ta objawia się obsesyjnymi myślami, obrazami lub nawykami wykonywania określonych czynności (rytuałów). Zaburzenie to prowadzi do uczucia lęku oraz trudności w interakcjach społecznych. Osoba zdaje sobie sprawę z irracjonalności swoich działań i usiłuje stawić im czoła.

• Mutyzm wybiórczy. Ten rodzaj zaburzenia występuje u osób nieśmiałych i cierpiących na lęk społeczny. Osoba, która normalnie potrafi mówić, w określonych sytuacjach i w obecności określonych osób przestaje to robić i milczy.

Lękowe zaburzenie osobowości, osobowość unikająca objawy

Już od dzieciństwa osoby dotknięte tym zaburzeniem przejawiają wyraźne objawy lęku oraz nieśmiałości. Unikają sytuacji, w których muszą nawiązać kontakt z nowymi ludźmi, występować publicznie, być w centrum uwagi lub stawiać czoła nietypowym sytuacjom. Te cechy stają się jeszcze bardziej zauważalne wraz z upływem czasu. W okresie dojrzewania i młodości osoby z zaburzeniem lękowym często nie mają bliskich przyjaciół, ograniczają interakcje z rówieśnikami i aktywnie unikają udziału w wydarzeniach towarzyskich.

Wolą spędzać czas w pojedynkę, oddając się oglądaniu filmów, czytaniu książek oraz snuciu marzeń. Ich krąg komunikacyjny skupia się głównie wokół bliskich krewnych. Osoby z zaburzeniem lękowym utrzymują dystans od innych, jednak nie wynika to z braku potrzeby bliskiego kontaktu, a raczej z obawy przed krytyką, odrzuceniem i zaniedbaniem. Są niezwykle wrażliwe na negatywne sygnały, a nawet drobną krytykę traktują bardzo osobiście. Czasem nawet neutralne słowa innych ludzi interpretują jako przejaw nieprzychylnej postawy.

Paradoksalnie, osoby z zaburzeniem lękowym jednocześnie odczuwają silną potrzebę bliskich relacji, jednakże mogą zaspokoić tę potrzebę jedynie w warunkach pełnej akceptacji, pozytywnej oceny i wsparcia. Jakiekolwiek odejście od tego ideału jest przez nich odbierane jako upokarzające odrzucenie. Postrzeganie innych ludzi w sposób pozbawiony krytycyzmu jest rzadkie w rzeczywistości, co często prowadzi do izolacji tych osób. Nawet jeśli zdołają założyć rodzinę, ich krąg społeczny ogranicza się głównie do partnera. Strata partnera poprzez odejście lub śmierć prowadzi do całkowitej osamotnienia i może prowokować dekompensację.

Nawykowe trudności w nawiązywaniu kontaktów społecznych jeszcze bardziej pogłębiają niezdarność oraz brak wprawy społecznej u osób z zaburzeniem lękowym. Wysoki poziom wewnętrznego napięcia utrudnia im swobodną komunikację. Tracą spontaniczność, co może sprawiać, że wydają się dziwaczne, nieporadne, zbyt wycofane lub trudne do zrozumienia. Czasami zachowanie to może prowokować negatywne reakcje ze strony społeczeństwa. Osoby te z kolei nadmiernie zwracają uwagę na takie reakcje, co tylko wzmacnia ich poczucie dystansu.

Osoby z zaburzeniem lękowym zazwyczaj napotykają trudności w rozwijaniu kariery zawodowej ze względu na swoje unikające zachowania. Zwykle mają trudności w nawiązywaniu kontaktów zawodowych, występowaniu publicznie, pełnieniu roli lidera oraz podejmowaniu odpowiedzialnych decyzji. Często wybierają stanowiska, na których mogą działać w cieniu, unikając zbytniego eksponowania się. Zmiana pracy bywa problematyczna. Problemy z komunikacją z kolegami z pracy, napięcia oraz konflikty w zespole mogą prowadzić do dekompensacji.

W związku z wewnętrznym napięciem i obawą przed odrzuceniem, osoby z zaburzeniem lękowym mają trudności nawet w zaufaniu psychologowi lub psychoterapeucie. Opowiadając o swoich problemach, stale martwią się o to, czy specjalista ich lubi i akceptuje. Jeśli zaczynają odczuwać, że psycholog nie aprobuje ich w wystarczającym stopniu, mogą się zamknąć i nawet przerwać terapię. Podczas sesji często wyrażają obawy związane z potencjalnym plotkowaniem, wyśmiewaniem czy krytyką. Zaburzenie lękowe osobowości często współistnieje z fobią społeczną oraz innymi zaburzeniami lękowymi i fobicznymi. Niektóre osoby podejmują próby łagodzenia emocjonalnego napięcia poprzez spożywanie alkoholu, co może prowadzić do ryzyka rozwoju alkoholizmu.

Lękowe zaburzenie osobowości, osobowość unikająca diagnoza

Rozpoznanie tego zaburzenia opiera się na wywiadzie z pacjentem oraz wynikach przeprowadzonych badań psychologicznych. Ekspertów interesują pewne kryteria diagnostyczne, które obejmują utrzymujące się uczucie napięcia, poczucie własnej społecznej nieporadności i niedowartościowania w porównaniu z innymi, nadmierny lęk przed odrzuceniem lub krytyką, trudności w nawiązywaniu relacji z brakiem odpowiedniego zaufania do empatii i akceptacji partnera, a także ograniczenia w aktywności zawodowej i społecznej wynikające z dążenia do unikania aktywnych interakcji z innymi ludźmi z obawy przed odrzuceniem, krytyką i dezaprobatą. Diagnoza wymaga spełnienia co najmniej czterech kryteriów z tej wymienionej listy.

Rozpoznanie zaburzenia osobowości z elementami lęku różni się od fobii społecznej, schizoidalnego zaburzenia osobowości, zależnego zaburzenia osobowości, psychopatii histerycznej i zaburzenia osobowości typu Borderline. W przypadku fobii społecznej obecny jest lęk związany z konkretnymi sytuacjami społecznymi, a nie obawa przed odrzuceniem przez innych. W schizoidalnym zaburzeniu osobowości pacjent wykazuje skłonność do izolacji, unika nawiązywania relacji z innymi oraz boi się utraty własnej tożsamości poprzez złączenie się z innymi. W zaburzeniu osobowości zależnej dominuje strach przed utratą bliskiej osoby, a nie lęk przed krytyką. Natomiast w zaburzeniach psychopatii histerycznej i zaburzeniach osobowości typu Borderline obecne są wyraźne tendencje manipulacyjne, pacjenci reagują intensywnie na odrzucenie i nie wycofują się do siebie.

Lękowe zaburzenie osobowości, osobowość unikająca leczenie

Głównym celem terapii jest redukcja poziomu lęku oraz poprawa jakości życia pacjenta. Specjalista, posługując się zaawansowanymi technikami psychoanalitycznymi, wspomaga osobę w uświadomieniu sobie obecności zaburzenia i zrozumieniu jego przyczyn.

Należy do najefektywniejszych metod terapii objawów zaburzeń lękowych:

Terapia poznawczo-behawioralna, skupiająca się na modyfikacji myślenia i zachowania pacjenta. W trakcie sesji terapeutycznych specjalista pomaga jednostce nie tylko rozpoznać to zaburzenie oraz zidentyfikować jego źródła, ale również wspomaga rozwijanie nowego sposobu myślenia. Klient zdobywa umiejętności komunikacji interpersonalnej oraz kształtuje adaptacyjne wzorce zachowań.

Terapia rodzinna, istotna zwłaszcza w przypadku pacjentów młodocianych. Rola rodziny jest kluczowa w procesie leczenia chorób psychicznych. Terapia rodzinna ma na celu identyfikację problemów w rodzinie oraz wspieranie w radzeniu sobie z nimi, eliminując negatywne czynniki wpływające na rozwój zaburzenia lękowego.

Terapia farmakologiczna, oparta na przepisywaniu leków przeciwlękowych oraz benzodiazepin. Farmakoterapia obejmuje leki o działaniu przeciwlękowym i uspokajającym, które są dobierane indywidualnie i tylko w oparciu o wytyczne lekarza po dokładnym zbadaniu oraz identyfikacji objawów zaburzenia lękowego.

Lękowe zaburzenie osobowości, osobowość unikająca rokowanie zapobieganie

Perspektywy w przypadku lękowego zaburzenia osobowości jawią się jako obiecujące. To schorzenie wykazuje większą podatność na interwencje korekcyjne w porównaniu z innymi zaburzeniami psychopatycznymi. Zauważalnie większość pacjentów doświadcza istotnego wzrostu pewności siebie, skutecznie nabywa nowe umiejętności komunikacyjne, które następnie skutkuje ich zastosowaniem w rzeczywistych sytuacjach życiowych. Perspektywy te ulegają pogorszeniu w przypadku współistnienia u pacjenta z zaburzeniem osobowości lękowej innych schorzeń psychicznych, szczególnie tych o ciężkim i długotrwałym charakterze.