Katatonia

Katatonia to stan psychopatologiczny charakteryzujący się głównie zaburzeniami ruchowymi, takimi jak osłupienie lub nadmierne pobudzenie. Mogą mu towarzyszyć urojenia, dezorientacja, halucynacje oraz inne objawy psychotyczne. Katatonia może wystąpić w wyniku różnych schorzeń, w tym depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej, schizofrenii, chorób neurologicznych i zakaźnych oraz w wyniku zatrucia czy organicznego uszkodzenia mózgu.

Stan katatoniczny jest złożonym zespołem objawów, w którym pacjent może przejawiać różne zaburzenia motoryczne, takie jak bezruch, elastyczność woskowa czy stereotypowe grymasy. Historia medycyny odnotowuje, że został on po raz pierwszy zdiagnozowany przez niemieckiego psychiatrę Kahlbauma w XIX wieku i początkowo klasyfikowany jako odmiana schizofrenii.

Współczesne badania wskazują, że katatonia nie jest jedynie objawem schizofrenii. Może się rozwijać w kontekście wielu innych schorzeń, takich jak histeria, zespół stresu pourazowego, zaburzenia neurologiczne, guzy mózgu, udary, choroby autoimmunologiczne czy endokrynologiczne.

Wyróżniamy dwa główne podtypy katatonii. Pierwszy to katatonia spowolniona, charakteryzująca się powolnością ruchów, drętwieniem i apatią. Drugi, katatonia podekscytowana, objawia się pobudzeniem, impulsywnością i wzmożoną aktywnością mowy. Ten drugi stan może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zaburzenia świadomości, hipertermia czy niewydolność wielonarządowa.

Katatonia może pojawić się zarówno u dorosłych, głównie do 50 roku życia, jak i u dzieci. U najmłodszych pacjentów dominują monotonne ruchy, grymasy i chodzenie na palcach. Jest to stan, który dotyka około 10% pacjentów z ostrymi chorobami psychicznymi i może być przemijający lub nawracający przez dłuższy czas.

Katatonia przyczyny. Katatonia jest złożonym schorzeniem, którego przyczyny są wielorakie. Wiąże się ona przede wszystkim z chorobami pochodzenia endogennego, takimi jak schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa oraz zaburzenia ze spektrum autyzmu. Należy również zwrócić uwagę na wpływ substancji psychoaktywnych, takich jak pochodne konopi, pewne rodzaje grzybów halucynogennych, opiaty, efedryna oraz wilcza jagoda. Nie można zapomnieć o alkoholu i napojach zawierających duże ilości kofeiny.

Katatonia może być także skutkiem innych schorzeń, takich jak: nowotwory mózgu, urazowe uszkodzenia mózgu, padaczka, nagłe odstawienie leków przeciwdrgawkowych, psychoza poporodowa, plamica małopłytkowa, powikłania naczyniowe w mózgu, zaawansowana demencja oraz poważne zaburzenia metabolizmu wody i elektrolitów, jak np. hiponatremia. Warto zaznaczyć, że czynnikiem ryzyka mogą być także ciężkie infekcje oraz gorączka reumatyczna przebyta we wczesnym dzieciństwie.

Nie do końca zrozumiały jest mechanizm rozwoju katatonii. Wśród najczęściej przytaczanych teorii wyróżnia się: niedobór GABA (kwasu gamma-aminomasłowego) w mózgu, zakłócenia w połączeniach między korą mózgową a strukturami podkorowymi oraz reakcję na zagrożenie silnie uwarunkowaną negatywnymi emocjami. Istotna jest także rola nagłego odstawienia leków działających na poziom GABA w mózgu.

Katatonia ma wiele odmian, które można klasyfikować w oparciu o dominujący objaw, czy to osłupienie, czy pobudzenie. Pobudzenie katatoniczne przyjmuje różne formy: ciche, impulsywne oraz żałosne. Szczególną uwagę należy zwrócić na ciche pobudzenie, które może prowadzić do nieprzewidywalnej agresji, a także impulsywne, które charakteryzuje się powtarzalnością pewnych zachowań i fraz. W odmianie żałosnej pojawiają się objawy echolalii oraz działania pozbawione sensu.

Często katatonia przejawia się jako otępienie, w którym pacjent "zamarza", nie reagując na bodźce zewnętrzne. W takim stanie pacjent jest milczący, z wyraźnie zwiększonym napięciem mięśniowym. Wyróżnia się tu elastyczność woskową, polegającą na możliwości ustawiania pacjenta w różne pozycje. Niekiedy pacjent reaguje na szept, a objawy mogą się zmniejszać w nocy.

Interesującą formą jest otępienie negatywne, w którym pacjent opiera się zmianom pozycji ciała, a jego ciało jest niezwykle sztywne. Z kolei otępienie katatoniczne to stan głębokiego otępienia, w którym pacjent przez długi czas pozostaje w jednej pozycji, nie reagując na otoczenie. Warto podkreślić, że różne typy katatonii mogą się wzajemnie zastępować w sposób nieprzewidywalny.

Psychiatrzy identyfikują kilka etapów stanu katatonicznego:

Etap prodromalny. W tym okresie obserwujemy nienormalny wzrost charakterystycznych cech osobowości pacjenta. Osoba staje się wycofana, zanurzona w swoim wewnętrznym świecie i unika kontaktu z innymi ludźmi. Często doświadcza trudności ze snem, wahania nastroju, zwiększony niepokój, bóle głowy, zmęczenie i osłabienie.

Ostra faza katatonii. W tej fazie pojawiają się pierwsze objawy zaburzenia, takie jak zaburzenia motoryczne i mowy, dezorientacja, drętwienie różnych części ciała, negatywizm, a czasem nawet dziwaczne zachowanie i halucynacje. Charakter objawów może różnić się w zależności od rodzaju zaburzenia, które leży u podstaw.

Przewlekła katatonia. Ten etap może prowadzić albo do postępu upośledzenia umysłowego, zwłaszcza w przypadku schizofrenii katatonicznej, albo do długotrwałych okresów remisji.

Warto zaznaczyć, że stan katatoniczny nie zawsze przechodzi przez wszystkie opisane etapy rozwoju. W praktyce klinicznej często obserwuje się ich różne kolejności.

Katatonię dzieli się na kilka typów, w zależności od czynników, które ją wywołały:

Katatonia związana z zaburzeniami psychicznymi, takimi jak schizofrenia, zaburzenia nastroju czy zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.

Katatonia spowodowana chorobami somatycznymi, takimi jak choroby neurologiczne, zakaźne i inne schorzenia fizyczne.

Katatonia nieokreślona. Ta diagnoza jest stosowana, gdy lekarz nie jest w stanie wykryć bezpośredniego związku z chorobami psychicznymi lub fizycznymi.

W praktyce najczęściej stosuje się klasyfikację katatonii na podstawie charakteru choroby podstawowej lub dominujących objawów.

Istnieją dwa główne typy katatonii: pobudzenie katatoniczne i osłupienie katatoniczne.

Pobudzenie katatoniczne charakteryzuje się wzmożoną aktywnością psychomotoryczną i można je podzielić na następujące formy:

Żałosne podniecenie. Stopniowo rozwijające się, charakteryzujące się manierystycznym zachowaniem, pretensjonalnością, podwyższonym nastrojem i ewentualnie echolalią. Pacjenci mogą wykonywać śmieszne wygibasy w miarę zwiększania się pobudzenia motorycznego i mowy.

Impulsywne podniecenie. Ma ostry początek i szybkie nasilenie. Pacjenci w tym typie katatonii często wykazują destrukcyjne i aspołeczne zachowania oraz skłonność do samookaleczania. Ich mowa może ograniczać się do pojedynczych słów lub fraz.

Ciche podniecenie. Ten stan jest uważany za szczyt rozwoju poprzedniej formy i może prowadzić do szaleństwa. Osoby cicho niszczą otoczenie, wyładowując agresję na innych lub na siebie.

Osłupienie katatoniczne charakteryzuje się spowolnieniem ruchów, napięciem mięśni, brakiem mowy i mimiki. Można wyróżnić trzy rodzaje tego stanu:

Kataleptyczne osłupienie z woskową elastycznością. Pacjenci przez długi czas pozostają w niewygodnych pozycjach i nie reagują na głośne bodźce, ale są dostępni do kontaktu przy cichej rozmowie. W warunkach nocnej ciszy i spokoju mogą spontanicznie złagodzić swoje napięcie.

Negatywne odrętwienie. Pacjenci uparcie opierają się próbom zmiany pozycji lub badania lekarskiego.

Stupor z drętwieniem. Najbardziej zaawansowana forma otępienia katatonicznego, charakteryzująca się całkowitym brakiem ruchu, milczeniem i często przyjęciem pozycji embrionalnej lub objawem "poduszki powietrznej".

Istnieje również inna klasyfikacja katatonii, która uwzględnia różne typy:

Katatonia "pusta". Charakteryzuje się wszystkimi typowymi objawami choroby, ale brak w niej objawów psychotycznych, takich jak halucynacje i urojenia. Ten typ jest często obserwowany w przypadku organicznych chorób mózgu, infekcji i zatrucia.

Świadoma katatonia (tak zwana "czysta"). Występują u niej urojenia i halucynacje, ale pacjent zachowuje świadomość, pamiętając wydarzenia z okresu ataku. Często spotykana jest w zaburzeniach ze spektrum schizofrenii.

Oniryczna katatonia. To stan, który łączy objawy psychotyczne i zaburzenia świadomości. Często występuje w przypadku guzów mózgu, zespołu stresu pourazowego i poważnych infekcji.

Katatonia gorączkowa. Ten typ katatonii ma charakter złośliwy. Charakteryzuje się wzrostem temperatury ciała do wartości krytycznych, przyspieszeniem akcji serca i oddechu, obecnością objawów psychotycznych, takich jak halucynacje i urojenia, oraz zaburzeniami świadomości. W przypadku braku odpowiedniego leczenia rokowanie jest niekorzystne, a może dojść nawet do obrzęku mózgu i śmierci.

Katatonia objawy

Objawy katatonii są zróżnicowane i mogą przybierać wiele postaci. Do najczęściej spotykanych zalicza się:

• Bezruch oraz brak reakcji na bodźce zewnętrzne.

• Nadmierne podniecenie motoryczne, manifestujące się skakaniem, upadkami czy wykonaniem salta.

• Głośna i chaotyczna mowa, obejmująca krzyki, śpiew oraz przekleństwa.

• Mutyzm, czyli brak mowy.

• Opór wobec ruchów wykonywanych przez lekarza podczas badania.

• Elastyczność woskowa, polegająca na przyjmowaniu i utrzymywaniu nietypowych pozycji.

• Stereotypie, czyli powtarzalne zachowania ruchowe lub werbalne.

• Echolalia, echopraksja oraz echomimia, polegające na naśladowaniu mowy, ruchów i mimiki innych osób.

• Bezsensowne powtarzanie słów.

• Nieuzasadnione pobudzenie emocjonalne.

• Zmienione napięcie mięśniowe.

• Wycofanie się, odmowa przyjmowania pokarmów.

• Nadmierne ślinienie.

• Hipomimia, czyli "maskowata" twarz.

• Nietypowe spojrzenie oraz maniery.

• Klaunowanie, grymasy, dziwaczne zachowanie oraz bełkot.

• Nagłe zatrzymanie mowy lub ruchu.

• Bez motywowany śmiech lub płacz, a także agresja i samookaleczenie.

Do objawów somatycznych katatonii można zaliczyć:

• Zmiany w wyglądzie skóry, takie jak bladość lub zaczerwienienie.

• Nieregularne ciśnienie krwi.

• Zaburzenia pracy serca, takie jak tachykardia, bradykardia czy arytmia.

• Zmienione oddychanie, wzmożone pocenie się oraz ślinienie.

• Zmiany w wielkości źrenic oraz zaburzenia snu.

• Wysypki skórne i fluktuacje temperatury ciała.

Objawy katatonii mogą różnić się w zależności od przyczyny oraz wieku pacjenta. W niektórych przypadkach objawy są jedynie powierzchowne i psychiatrzy określają je mianem "pustej" katatonii, co jest obserwowane w przypadku organicznych uszkodzeń mózgu oraz w chorobach zakaźnych i zatruciach.

Jeśli do wyżej wymienionych objawów dołączają się symptomy psychotyczne, takie jak halucynacje czy urojenia, mówimy o schizofrenii katatonicznej. Różnica polega na obecności objawów psychotycznych. Katatonia może przebiegać w różny sposób. Często obserwuje się naprzemienne stany podniecenia i otępienia. Po intensywnym ataku może nastąpić okres normalizacji, który może być tak długi, że może być mylony z pełnym wyzdrowieniem. Jednakże, ataki mogą powracać. Po przebyciu ostrego epizodu katatonii pacjent często nie pamięta co się wydarzyło, choć bywa, że przypomina sobie fragmenty zdarzeń.

Katatonia rozpoznanie

W procesie diagnostycznym katatonii, specjalista psychiatryczny dokładnie analizuje objawy tej jednostki chorobowej oraz ustala podłoże choroby, które doprowadziło do wystąpienia zespołu katatonicznego. W sytuacji, gdy istnieje podejrzenie schizofrenii, depresji czy manii, lekarz zbiera informacje od najbliższej rodziny pacjenta. Starając się nawiązać komunikację, psychiatra prowadzi rozmowę z pacjentem, aby zrozumieć objawy aktywne. Jeżeli nawiązanie kontaktu jest utrudnione, obecność objawów urojeniowych czy halucynacyjnych jest określana na podstawie obserwacji zachowania pacjenta. Badanie neurologiczne jest koniecznym etapem diagnozy każdego pacjenta.

By postawić diagnozę schizofrenii katatonicznej, przez okres dwóch tygodni musi być zaobserwowany co najmniej jeden z poniższych objawów: nadmierna aktywność katatoniczna, zahamowanie ruchowe, negatywizm, katalepsja, charakterystyczna "elastyczność woskowata" mięśni czy automatyczne reagowanie na polecenia personelu medycznego. Do zdiagnozowania depresji czy manii z towarzyszącymi objawami psychotycznymi, wystarczające jest stwierdzenie stanu otępienia, pozostałe objawy nie są wymagane.

Stany po zatruciu czy związane z używaniem substancji psychoaktywnych identyfikuje się bazując na informacjach od pacjenta, relacji osób bliskich oraz obserwując objawy charakterystyczne dla zatrucia. Jeśli istnieje ryzyko organicznego uszkodzenia mózgu (np. guzy, urazy, choroby naczyniowe), zalecane jest konsultowanie się z ekspertami w dziedzinie neurologii, neurochirurgii czy onkologii. Zakres dodatkowych badań dostosowywany jest do specyfiki wykrytej choroby.

Nieodzowną częścią diagnostyki jest wykonanie pełnej morfologii krwi, analizy biochemicznej krwi, badania moczu pod kątem obecności substancji psychoaktywnych, pomiar poziomu glukozy oraz hormonów tarczycy. W zależności od potrzeb, pacjent może zostać skierowany na tomografię komputerową mózgu, rezonans magnetyczny, elektroencefalografię, EKG, nakłucie kręgosłupa, badania serologiczne czy badania w kierunku HIV i kiły.

Katatonia leczenie

Osoby cierpiące na katatonię zazwyczaj potrzebują ciągłego nadzoru medycznego. W niektórych sytuacjach hospitalizacja na oddziałach intensywnej terapii jest konieczna. Jest to podyktowane głównie koniecznością monitorowania kluczowych funkcji narządów przez całą dobę.

Standardowe leczenie katatonii to:

Terapia lekami. Pierwszym wyborem są benzodiazepiny, w szczególności lorazepam. Te leki działają poprzez zwiększenie aktywności kwasu gamma-aminomasłowego, mając efekt relaksujący, uspokajający, nasenny oraz przeciwdrgawkowy. W niektórych przypadkach lekarze mogą zastosować stymulanty receptorów dopaminy, relaksanty mięśniowe oraz preparaty litu, zwłaszcza gdy choroba ma agresywny przebieg. Leki przeciwpsychotyczne, które są często stosowane w terapii schizofrenii, nie są zalecane w leczeniu katatonii ze względu na ryzyko wywołania złośliwego zespołu neuroleptycznego.

Terapia elektrowstrząsowa. Jeśli medykamenty okazują się nieskuteczne, ECT może być alternatywą. Obecnie jest to całkowicie bezpieczna metoda leczenia poważnych schorzeń psychicznych. Podczas zabiegu pacjenta usypia się, do jego głowy przyłącza elektrody, a mózg jest następnie stymulowany prądem o określonej mocy. Około 80% pacjentów z katatonią doświadcza znaczącej poprawy po terapii.

Katatonia rokowanie zapobieganie

Specyficzne środki zapobiegawcze dla katatonii nie istnieją. Kluczem jest wczesne rozpoznanie wszelkich zaburzeń psychicznych i zastosowanie odpowiedniego leczenia.

Profilaktyka w odniesieniu do katatonii obejmuje:

• Prowadzenie zdrowego trybu życia, w tym regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta i odpowiednia ilość snu;

• Regularne wizyty kontrolne u lekarza oraz badania diagnostyczne;

• Unikanie substancji psychoaktywnych;

• Rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem.