Hikikomori

Hikikomori to termin pochodzący z języka japońskiego, który służy do opisania osób, przeważnie zamkniętych w swoich domach lub nawet jedynie w swoich pokojach przez wiele miesięcy lub lat, wyizolowanych od kontaktu z otoczeniem z wyjątkiem swojej rodziny.

Termin "hikikomori" składa się z dwóch japońskich czasowników: "hiki" i "komoru", które odpowiednio oznaczają "wycofać się" oraz "odseparować się".
Termin "hikikomori" został wprowadzony przez japońskiego psychiatrę, Tamakiego Saito, pod koniec lat 90. Odnosi się on do nietypowego zjawiska psychologicznego, w którym jednostka doświadcza silnej niechęci do nawiązywania kontaktów z ludźmi i pozostaje w stanie społecznej izolacji.

Korzenie tego stylu życia można doszukać się w Japonii, a opowieść o pewnym młodym mężczyźnie przeszło do historii. Przez pół roku wychodził on z swojego pokoju tylko raz, celem załatwienia spraw higienicznych.

Badania przeprowadzone przez japońskich psychiatrów wykazały, że takie postępowanie nie jest wynikiem lenistwa ani też strachu przed kontaktami społecznymi. Osoby dotknięte tym zjawiskiem, zwane "malinkami", tkwią w impasie spowodowanym głębokimi lękami społecznymi. Doświadczają wzmożonego niepokoju i często odczuwają brak pewności siebie.

Według dostępnych statystyk, najczęściej zespołem hikikomori dotknięci są nastolatkowie. Młodzi ludzie odgradzają się od rzeczywistego świata, spędzając lata w swoich pokojach, w samotności z komputerem. To pod ich drzwiami rodzice dostarczają jedzenie oraz spełniają ich potrzeby.

Hikikomori to forma ekstremalnego wyobcowania społecznego, w której jednostka świadomie oddziela się od rzeczywistości społecznej, trwając w tym stanowi przez co najmniej pół roku. Osoba dotknięta tym zjawiskiem przestaje uczęszczać na zajęcia edukacyjne oraz zaniedbuje działalność zawodową, rzadko też utrzymuje kontakt z kimkolwiek innym poza własnymi członkami rodziny.

Hikikomori zazwyczaj polegają na wsparciu finansowym ze strony swoich krewnych lub na świadczeniach rządowych. W świadomie wybranej izolacji spędzają czas na spaniu, jedzeniu, czytaniu, grach komputerowych oraz interakcjach wirtualnych na portalach społecznościowych.

Osoby dotknięte zespołem hikikomori nie angażują się w pracę, nie rozwijają zainteresowań ani nie tworzą relacji przyjacielskich. Skoncentrowane są na własnych wewnętrznych przeżyciach, co niestety może prowadzić do myśli samobójczych, wynikających z poczucia własnej bezużyteczności i braku wartości.

Do głównych objawów hikikomori zalicza się:

• Dobrowolną izolację społeczną trwającą powyżej sześciu miesięcy.

• Minimalizowanie kontaktu z najbliższymi.

• Pełne odosobnienie i skrajna samotność.

• Odmowę wychodzenia z zamkniętego pomieszczenia oraz uczęszczania do placówek edukacyjnych.

• Brak pasji lub zainteresowań.

• Komunikację tylko z osobami wirtualnymi.

• Skłonność do tajemniczości.

• Zaburzenia snu i apetytu.

• Nastroje depresyjne.

• Zniekształcone postrzeganie czasu.

• Zaniedbywanie higieny osobistej.

Przyczyny tego zaburzenia są złożone. Nazwa "hikikomori" pochodzi z języka japońskiego i oznacza dosłownie "być wyeliminowanym" lub "być w samotności". Choć coraz więcej młodych ludzi wybiera tę formę wycofania się, nie jest to jednak zjawisko pozbawione powodów. Zespół hikikomori rozwija się na skutek nieudanych relacji interpersonalnych oraz innych traumatycznych wydarzeń.

Zdaniem psychiatrów, często dochodzi do tego po silnie stresujących sytuacjach, takich jak prześladowania w szkole, nadmierny presja edukacyjna, nieodwzajemniona miłość, trudności w relacjach z rówieśnikami czy szukanie sensu życia.

Dodatkowe czynniki prowokujące hikikomori to:

• Egoizm i obsesyjne koncentrowanie się na własnych przeżyciach wewnętrznych.

• Infantylizm.

• Bezwarunkowa miłość rodziców oraz pełne wsparcie finansowe, które nie sprzyjają niezależności.

• Presja ze strony rodziców oraz narzucanie im swoich wyborów, np. zawodu.

• Wysokie wymagania stawiane uczniom oraz nadmierny stres szkolny.

• Indywidualne cechy osobowości, takie jak chwiejność emocjonalna, apatia, hipochondria, melancholia czy nieśmiałość.

• Obsesyjne zainteresowanie grami komputerowymi i światem wirtualnym.

• Obecność innych zaburzeń psychicznych, takich jak zespół stresu pourazowego, depresja czy autyzm.

Hikikomori towarzyszą szereg istotnych skutków ubocznych, wśród których można wymienić:

• Znaczący spadek poziomu życia społeczno-ekonomicznego, a także ryzyko bezrobocia.

• Brak życia osobistego, partnera życiowego czy potomstwa.

• Upadek umiejętności komunikacyjnych i zdolności do interakcji społecznych.

• Skłonność do występowania depresji, fobii społecznych, agorafobii oraz innych schorzeń psychicznych.

• Problemy związane z odżywianiem i bezsennością.

• Zdrowotne komplikacje wynikające z niedożywienia i ograniczonej aktywności fizycznej, w tym cukrzyca, udar mózgu, zawał serca, otyłość oraz choroby endokrynologiczne.

• Podatność na choroby zakaźne spowodowane złą higieną.

• Problemy stomatologiczne oraz inne wynikające z unikania opieki medycznej i badań profilaktycznych.

• Zaniedbane i niechlujne wygląd zewnętrzny.

• Tendencyjne myśli samobójcze.

W konsekwencji powikłania związane z hikikomori wywierają niekorzystny wpływ na różne aspekty życia jednostki, powodując dosłownie większe lub mniejsze upadki jakości życia.

Naturalnym zjawiskiem w życiu wielu nastolatków jest chęć odosobnienia się, zamknięcia w swoim pokoju i pragnienie unikania kontaktów interpersonalnych. Przyczyną takiego zachowania mogą być rozczarowania uczuciowe, trudności w relacjach rodzinnych czy konflikty z rówieśnikami. W takich sytuacjach zrozumiałe jest pragnienie dania młodej osobie przestrzeni do refleksji i odosobnienia.

Niemniej jednak, jeśli skłonność do izolacji przybiera obsesyjny charakter, ważne jest podjęcie próby otwartej rozmowy z nastolatkiem, by zrozumieć źródło tego zachowania.

Trwające przez dłuższy okres odizolowanie od świata zewnętrznego i brak komunikacji powinny stanowić sygnał alarmowy dla rodziców. W takich sytuacjach zaleca się kontakt z psychologiem lub specjalistą ds. zdrowia psychicznego.

Diagnoza i leczenie zaburzenia hikikomori

Diagnozowanie oraz terapię hikikomori przeprowadzają psychologowie i psychiatrzy.

Kryteria rozpoznania to:

• Prolongowane przebywanie w domu, często w jednym pomieszczeniu, zazwyczaj sypialni.

• Wyraźne unikanie sytuacji społecznych oraz relacji interpersonalnych.

• Ograniczone opuszczanie pokoju jedynie w nocy, by uniknąć kontaktu z innymi ludźmi, spędzanie czasu głównie w Internecie, czytanie lub granie w gry wideo.

• Izolacja społeczna znacznie zakłóca normalne funkcjonowanie zawodowe, akademickie lub społeczne danej osoby.

• Izolacja nie jest efektem innego zaburzenia psychicznego, takiego jak fobia społeczna, głęboka depresja czy schizofrenia.

W specjalistycznych klinikach terapia hikikomori opiera się na autorskich metodach i schematach. Pacjentom przypisuje się cykl sesji psychoterapeutycznych, podczas których terapeuta pomaga zidentyfikować korzenie chorobowe wykluczenia społecznego oraz pracuje nad nimi. Celem jest motywowanie pacjenta do wprowadzenia zmian w życiu, ułatwienie adaptacji społecznej oraz nawiązywanie relacji. Sesje mogą odbywać się online, ponieważ opuszczenie pokoju dla osób cierpiących na hikikomori jest często niemożliwe.

W razie konieczności prowadzący lekarz może wprowadzić farmakoterapię, zwłaszcza jeśli hikikomori łączy się z innymi schorzeniami psychicznymi, takimi jak depresja czy zaburzenia lękowe. W takich przypadkach stosuje się leki przeciwdepresyjne, uspokajające oraz stabilizujące nastrój.

Jako pierwotną profilaktykę hikikomori warto promować odporność na stres, rozwijać umiejętności komunikacji oraz tworzyć zdrową atmosferę psychologiczną w rodzinie. Ważne jest, aby rodzice byli czujni na zmiany w zachowaniu i nastroju swoich dzieci, umieli nawiązywać kontakt, pomagali w rozwiązywaniu problemów oraz okazywali wsparcie emocjonalne. Społeczne wykluczenie może dotknąć nastolatków, którzy nie mają możliwości podzielenia się swoimi emocjami, obawami czy pragnieniami.